İşçinin çalıştığı süre boyunca hak ettiği yahut iş sözleşmesinin sona erme şekline bağlı olarak hak kazandığı alacaklar, işçilik alacakları olarak tabir edilir. İşçi, şartları oluştuğu sürece işverenden bu hakları talep edebilecektir. Çalışma hayatının bir parçası olan bu alacaklar, aynı zamanda iş davalarının da büyük bir kısmının konusunu oluşturmaktadır.
İşçilik alacakları, işçinin çalışmasına bağlı olarak kazanmış olduğu, ancak çeşitli nedenlerle ödenmemiş olan maaş, fazla mesai, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı gibi haklardan oluşur. İşçilik alacakları, feshe bağlı olan ve olmayan alacaklar olarak aşağıdaki şekilde iki grup halinde toplanabilir;
- Feshe Bağlı İşçilik Alacakları
- Kıdem Tazminatı: Kıdem tazminatı, bir çalışanın işyerinde belirli bir süre çalıştıktan sonra iş sözleşmesinin belirli şartlar altında sonlandırılması halinde işverenden almayı hak ettiği ödemedir. Kıdem tazminatı, işçinin iş güvencesini sağlamak ve işini kaybettiği durumda maddi destek sağlamak amacıyla mevzuatta düzenlenmiştir. Kıdem Tazminatına hak kazanmak için en az bir yıl çalışmış olmak ve iş sözleşmesinin; işverenin haksız feshi, işçinin haklı nedenle feshi, muvazzaf askerlik, emeklilik, evlilik gibi belirli sebeplerle sona ermesi gerekmektedir. Kıdem tazminatı, işçinin son brüt maaşı üzerinden hesaplanır ve çalışılan her bir yıl için 30 günlük brüt maaş tutarında ödenir. Kıdem tazminatı alacağının zamanaşımı süresi 5 yıldır.
- İhbar Tazminatı: Belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshi durumunda, işverenin veya işçinin belirli bir süre önceden bildirimde bulunmaması halinde ödenmesi gereken tazminattır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. Maddesi’nde düzenlenmiştir. Bu kapsamda iş sözleşmeleri;
- İşi altı aydan az sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak iki hafta sonra,
- İşi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak dört hafta sonra,
- İşi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak altı hafta sonra,
- İşi üç yıldan fazla sürmüş işçi için, bildirim yapılmasından başlayarak sekiz hafta sonra,feshedilmiş sayılır.
- Yıllık Ücretli İzin Alacağı: Yıllık izin alacağı, işe başlama tarihinden itibaren 1 yıl geçmesiyle birlikte, işçilere verilen izin hakkını ifade etmektedir. Yıllık izin alacakları, İş Kanunu’nun 53. Maddesinde düzenlenmektedir. Bu kapsamda işçilerin asgari olarak; ilk beş yıl boyunca her yıl 14 gün, beş ila on beş yıl aralığında her yıl için yirmi gün, on beş yıldan sonra ise her yıl için yirmi altı gün izne hak kazanacağı düzenlenmiştir. İşbu gün sayıları iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilmektedir. Yıllık izin ücreti, işçilik alacakları arasında önemli bir kalemdir. İş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücreti, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir. Bu doğrultuda, sözleşmenin sona erdiği tarihteki günlük ücreti, kullanmadığı izin günlerinin sayısı ile çarpılmaktadır. Yıllık izin ücretine ilişkin zamanaşımı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren 5 yıldır.
- Kötü Niyet Tazminatı: İş Kanunu’nun 17. maddesi gereğince, iş güvencesi hükümleri kapsamında olmayan işçilerin, işveren tarafından kötü niyetle işten çıkarılması durumunda kötü niyet tazminatı ödenmesi gerekmektedir.İş güvencesinde bulunmayan işçiler, İş Kanunu madde 18, 19, 20, 21’den yararlanamayan işçilerdir. Bu halde, iş sözleşmesinin, fesih hakkının kötüye kullanılarak sona erdirildiği durumlarda işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir. İşverenin kötü niyetini ispat yükü, işçiye aittir. Kötü niyet tazminatında zamanaşımı 5 yıldır.
- Feshe Bağlı Olmayan İşçilik Alacakları
- Ücret Alacağı: İş Kanunu’nun 32. maddesi gereğince, işçinin çalışmasının karşılığı olan ve en geç ayda bir ödenmesi gereken ücrettir. İşçilik alacakları arasında en temel hak, ödenmemiş maaşlardır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesi, işçinin çalışma süresi boyunca hak ettiği ücretin işverence zamanında ödenmesini güvence altına almaktadır. İşveren, işçiye iş akdi süresince ödemesi gereken tüm ücretleri zamanında ödemekle yükümlüdür. Bu kapsamda işçi, ödemeye hak kazanmasına rağmen henüz ödenmemiş maaşlarını dava yoluyla işverenden talep edebilecektir. Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.
- Fazla Çalışma Ücreti: İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca, haftalık 45 saati aşan çalışmalar için ödenmesi gereken ek ücrettir. Fazla çalışma ücreti, halk arasında fazla mesai ücreti olarak tabir edilmektedir. Fazla çalışma için işçinin onayının alınması gerekir. Genel uygulama, fazla çalışma onayının iş sözleşmesi kapsamında alınması şeklindedir. Fazla çalışma ücreti alacakları sıkça uyuşmazlığa konu olmaktadır. Mevzuat uyarınca her bir saat fazla çalışma için ödenmesi gereken fazla çalışma ücretinin, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 fazlası olarak ödenmesi gerekmektedir. İşçinin çalışma saatlerini aşan bir şekilde çalıştırılması durumunda, bu fazla çalışma ücretleri de iş sözleşmesi sona erdiğinde işçiye ödenmelidir. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Fazla çalışma ücretlerinde zamanaşımı 5 yıl olarak belirlenmiştir.
- Hafta Tatili Ücreti: İş Kanunu’nun 46. maddesi gereğince, işçinin hafta tatilinde çalışması durumunda hak kazandığı ücrettir. Hafta tatili ücreti, işçinin yasal olarak hak ettiği haftalık bir gün izin için aldığı ücrettir. İş Kanunu’na göre, işçiler haftada en az bir gün dinlenme hakkına sahiptir. İşçilerin bu günlerde çalışmamaları durumunda bile ücretlerinden herhangi bir kesinti yapılmaz. Eğer bir işçi hafta tatilinde çalıştırılırsa, normal günlük ücretine ek olarak, çalıştığı her saat için fazla mesai ücreti ödenmesi gerekir. Yani, hafta tatili gününde çalıştırılan işçi, o gün için iki günlük ücret almalıdır.
- Ulusal Bayram ve Genel Tatil Ücreti: İş Kanunu’nun 47. maddesi uyarınca, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye ödenmesi gereken ücrettir. Ulusal bayram ve genel tatil ücretleri, işçilerin resmi tatil günlerinde çalışmaları durumunda aldıkları ücretlerdir. İş Kanunu uyarınca işçiler, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmadıkları takdirde ücretlerinden herhangi bir kesinti yapılmaz. Ancak, bu günlerde çalışılan işçilere fazladan ödeme yapılır ve günlük ücretlerine ek olarak çalışılan her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir.
İşçilik Alacaklarının Talep Edilmesi
İşçilik alacaklarının talep edilmesi için belirli hukuki süreçler izlenmelidir. İş Kanunu’nun 20. Maddesi gereği, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların çözümü için önce arabulucuya başvuru yapma zorunluluğu bulunmaktadır. Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamadığı takdirde, uyuşmazlık çözümü için iş mahkemelerinde dava açılabilecektir. Dava açılırken, zamanaşımı sürelerinin dikkate alınması önemlidir.
Sonuç
İşçilik alacakları, işçilerin kanunlarla korunmakta olan haklarını ifade eder ve işçilerin ekonomik güvenliğini sağlamada kritik ödeme sahiptir. Bu hakların korunması için zamanında ve doğru adımlar atmalı, gerekiyorsa hukuki yollara başvurmalıdır. Hukuk büromuz, iş hukuku alanında uzun yıllara dayanan tecrübesiyle müvekkillerine en üst düzeyde hizmet sunmaktadır. Bu alandaki bilgi ve deneyimimiz, her bir davayı titizlikle ele almamıza ve müvekkillerimizin haklarını en iyi şekilde korumamıza olanak tanır.
